ikigai

de reden om ’s ochtends op te staan

Documentaire(s) over de kracht van de sociale omgeving, vanuit het perspectief van mensen met een bijzondere uitdaging, volgend bij hun zoektocht, met vallen en opstaan.

Premisse

Een warme, gezonde sociale omgeving vormt de basis voor een rijk en zinvol leven.

 

Sinds een aantal maanden spookt er één thema door mijn hoofd: de geneeskrachtige werking van een hechte, warme sociale omgeving. Ik kwam een aantal sprekende voorbeelden tegen, die – voor mij althans – volstrekt contra-intuïtief de ogen openden. Zo heb ik altijd gedacht dat gezonde voeding en genoeg beweging de voorwaarden zijn voor een lang en gezond leven. Maar uit onderzoek blijkt dat de waarde van een persoon voor zijn directe sociale omgeving van veel groter belang is. En dat die persoon die waarde ook voelt. ‘Ikigai’ noemt men dat op Okinawa, waar men met gemak 100 jaar en ouder wordt. De ‘oudjes’ aldaar doen er nog toe!

Zo heb ik altijd gedacht dat een heroïne junkie lichamelijk verslaafd was aan dat spul; en dat afkicken een ware hel was. Maar in zijn best-selling boek ‘Chasing The Scream: The First and Last Days of the War on Drugs’ beschrijft Johann Hari op overtuigende wijze hoe een heroïneverslaving geen individuele aandoening is, maar een sociale. Zo was 20% van de Amerikaanse militairen ten tijde van de oorlog in Vietnam verslaafd. Het thuisfront vreesde voor een vloedgolf aan junkies, maar na hun ‘tour of duty’ eenmaal terug op vertrouwde bodem, opgenomen in hun vertrouwde, warme sociale omgeving, taalde al snel het overgrote merendeel niet meer naar het spul. Hun lichamelijke afhankelijkheid werd genezen door de kracht van hun sociale omgeving.

Nog een voorbeeld. Enkele bewoners van een straat in Nijmegen realiseerden zich dat zij niemand in hun eigen straat kenden. Zij organiseerden een kennismakingsavond en dachten dat er misschien enkele buurtbewoners zouden komen opdagen. Wat schetst hun verbazing? Op die avond is het café waar ze hadden afgesproken, afgeladen vol met buurtgenoten die vrolijk met elkaar verhalen uitwisselden. Allemaal op zoek naar die warme, sociale omgeving. Ik ga proberen of ik jou, beste lezer, nieuwsgierig kan maken voor een manier van denken over (het oplossen van) sociale mis- en achterstanden, nu eens niet vanuit het idee ‘eigens schuld, dikke bult’ en ‘ieder voor zich en God voor ons allen’, maar vanuit het besef dat de oplossing voor veel van zulke problemen gevonden kan worden in onze directe omgeving. Immers, onze samenleving is méér dan de som der delen. Wat zouden we allemaal niet kunnen bereiken als wij die kracht kunnen aanboren?

Jack Fila, scenarioschrijver 19 augustus 2016

Er toe doen

Het effect van de steeds verder doordravend individualisering in onze westerse samenleving is beangstigend. In dit systeem wordt iedereen overal persoonlijk verantwoordelijk voor gemaakt. Je kent het wel, die vermeende ‘zelfredzaamheid’ van de mens. En wanneer sommigen deze jachtige samenleving niet meer kunnen bijbenen en uit de boot dreigen te vallen, konden zij vroeger terecht binnen de sociale structuren van het gezin, de familie, de kerk, de wijk, het werk e.d. Maar deze structuren hebben – ieder in méér of mindere mate – hun sociaal bindende kracht verloren, ze kunnen het niet meer aan. Ze zijn niet meer in staat deze uitvallers op een menselijke manier op te vangen. Deze taak is overgegaan naar organisaties als Tandem, Pluryn en IrisZorg, met de Oasis Games, wijKringen, CRAFT e.d. als instrumenten.

Met de introductie van deze (semi)commerciële organisaties op het speelveld van sociale relaties, treedt ook een verregaande professionalisering en ‘verwetenschappelijking’ op. Eén van de uitgangspunten daarbij is het concept van ‘inclusie’, het ondersteunen bij meedoen, of zoals een brochure van Pluryn het formuleert: ‘mensen ondersteunen bij het ontdekken van eigen talent en kracht, het leveren van hun unieke bijdrage in wijk, buurt, werk etc. En het opbouwen van een rijk, (zin)vol leven.’ De genoemde organisaties leren de getroffenen een warme, gezonde sociale omgeving op te bouwen, hen te leren dat zij er toe doen. Maar zoals ikigai óók aangeeft, vereist het tevens een eigen, individuele inzet. Het is de eigen zoektocht, met vallen en opstaan op zoek naar een sociale omgeving waar zij zich geborgen en veilig voelen, waar men zich ten volle kan ontplooien.

De verhalen

Mij staan één of meerdere documentaires voor ogen, bedoeld zowel voor de mensen uit de risicogroepen als voor de zorgprofessionals die deze mensen willen helpen in hun pogingen weer aansluiting te vinden in onze samenleving. Deze documentaires laten de dagelijkse praktijk zien van het zorg- en welzijnswerk, met al haar kansen en valkuilen, succes en falen, maar steeds met dezelfde centrale vraag aan de hoofdpersoon: Wat is jouw ‘ikigai’?

Wat wil ik bereiken?

Door de documentaire(s) zal de kijker, i.e. cliënt van één van de genoemde organisaties, beter voorbereid zijn op het proces dat hij/ zij instapt (b.v. Oasis Games, wijKringen, CRAFT); zal een ondersteuner een referentiekader krijgen, waaraan hij/ zij het eigen gedrag aan kan afmeten en kan reflecteren; en de neutrale toeschouwer beter inzicht krijgt in wat voor werk zorgprofessionals nu zoal doen. In alle gevallen zullen de documentaires een warm tegenwicht laten zien tegen een hyper-individualiserende samenleving, waarvan de ‘slachtoffers’ een helpende hand krijgen toegestoken. En tussen de regels/ beelden zweeft voortdurend het centrale thema, verwoord in de aanhef van dit schrijven: Ikigai, de reden om ’s ochtends op te staan.

Afsluitend

Ik zou graag met genoemde en niet genoemde partijen van gedachten willen wisselen hoe het idee van Ikigai communicatief vorm gegeven kan worden. Daarbij denk ik dat het thema door het beeldend medium, met de kracht van het ‘laten zien’, uitstekend tot zijn recht kan komen. Waarschijnlijk zullen wel hier en daar doelgroep-specifieke eisen gesteld moeten worden, maar dat hoeft geen bezwaar te zijn voor de grondgedachte van deze documentaires. Immers, ook de NTR liet in haar serie ‘Brotherhood’ zien dat met serieuze televisie zowel problematische jeugd in Rotterdam wordt bereikt, als de neutrale en geïnteresseerde Nederlandse tv-kijker.